"Antik kent Knidos Türkiye'nin güneybatı kıyısında hala gizli bir mücevherdir," diyor arkeolog Christine Bruns-Özgan. Bir zamanlar en önemli antik kentlerden biri, bugün ise turist güzergahlarına sapa, üç kilometrekarelik bir alana yayılmış harabe olan Knidos için Homeros (İÖ 809 - 724) "yükseğe kurulu Knidos" deyimini kullanmıştı. Datça Yarımadası'nın batı ucunda, Akdeniz'le Ege Denizi'nin arasında, Akropolis'in altındaki sarp yamaçlara açılmış sayısız teraslara kurulu Knidos'un deniz ticaretine son derece elverişli konumu "kentin önem kazanmasını, gelişmesini büyük ölçüde etkilemiştir.”

İÖ 14. ve 13. yüzyıllarda Suriye'ye kadar yayılmış olan Knidos'la Miken kültürü arasındaki ilişkileri eski metinler ve Miken seramik parçaları kanıtlıyor. ("Knidos adı Anadolu'nun ilk yerli halklarından birine işaret etmektedir." B.-Ö.) İÖ 12. yy'da Sparta çevresinden bir Dor kavmi de KnidosluIara katılmış. Dor yerleşim bölgesinde kısa sürede Knidos'tan başka Kos, Rodos, Halikarnassos (bugünkü Bodrum), Nisyros ve Telos'un katılmasıyla Hexapolis (altı kent) Birliği kurulmuş.

Herodot' a (İÖ 482 - 429) göre Knidos Yarımadası'nda bu "Altı Kent Birliğinin, içinde Apollo Tapınağı'nın da bulunduğu kutsal alanı ve toplantı merkezi Triopion'du. Triopion'un yeri arkeologlar arasında hala tartışma konusu. Christine Bruns-Özgan onun güçlü surlarla çevrili Knidos kentinin içinde bulunduğunu sanıyor. Meslektaşı Numan Tuna'ya göre ise bu kutsal alan Emecik Köyü'nün altında, Gebekum'a yakın, Knidos'tan 50 km kadar uzaklıkta, 1998'den beri kazı yaptığı Apollo Tapınağının bulunduğu yer.

Knidos İÖ 7. yy'da Mısır ve Sicilya'daki kolonilerin kuruluşuna katıldı. 6. ve 5. yüzyıllarda zeytinyağı ve şarap ihracatıyla zenginleşen Knidoslular ünlü Delphi kutsal alanına bağış olarak Yunan anakarasındaki ilk mermer yapı olan hazine dairesini ve ressam Polynot'un resimleriyle donattığı sütunlu bir hol yaptırdılar. Knidoslu ünlülerden tarihçi ve hekim Ktesias (İÖ 440 - 380) Ön-Asya tarihini yazdı; matematikçi ve astronom Eudoxos (İÖ 408 - 355) yerküreyi ölçtü, kendisine bir rasathane yaptırdı; mimar Sostratos (İÖ 340 -260) Mısır Kıralı II. Ptolemeus için İskenderiye kentinin planını çizdi ve dünyanın yedi harikasından biri olan 100 m yüksekliğindeki Pharos Deniz Feneri'ni yaptı; hekim Euryphon ile Herodikos yeni tedavi yöntemleri geliştirdiler.

Ünlü heykeltıraş Praxiteles (İÖ 403 - 335) yarattığı biri giyinik, diğeri çıplak iki Afrodit heykelini satışa sunduğunda Kos giyinik Afrodit'i Knidoslular ise
çıplağını aldılar. Limanın üstündeki yamacın terasına diktikleri bu çıplak Afrodit heykeli öylesine ünlendi ki, Romalı Plinius bunun deniz ötesi gerçek bir turizm akınına yol açtığını anlatır. Bizans'ın erken hıristiyanlık döneminde bu heykelin İstanbul'a götürüldüğü ve bir yangında yok olduğu sanılmaktadır. Heykel yine de sikkelerdeki tasviri ve Roma döneminden kopyalarıyla en ünlü Afrodit heykellerinden biri olarak günümüze kadar gelmiştir, tıpkı Milo Venüs'ü gibi.

Afrodit heykelinin dikildiği yer arkeologların çoğunluğuna göre Knidos'un en göze çarpan, limanın üstündeki yamaçta, yuvarlak tapınaktaydl. Praxiteles'in bu ünlü yapıtı antik kaynaklara göre hangi yönden gelinse denizden görülebiliyormuş. Knidos'un diğer görülmeye değer yapıları ise Dor Tapınağı (pembe tapınak), merkezden biraz sapa bir yerdeki Demeter Kutsal Alanı, Musalar (esin perileri) Kutsal Alanı, iki Amfitiyatro, Odeion (müzik tiyatrosu), iki kilise kalıntısı ve Stoa'dır. Sostratos tarafından yapıldığı sanılan bu Stoa bir zamanlar mozaik süslemeli, mermer kaplamalı odalarıyla Bergama ve Delos stoaları ve ünlü Atina Felsefe Okulu üslubunda yapılmış.

Praxiteles'in Afrodit'i gibi değerli birçok sanat yapıtları Knidos'tan götürülmüş. Bereket Tanrıçası Demeter ile Demeter Rahibesi Nikokleia'nın heykelleri tapınaklarından sökülüp Londra'ya, British Museum' a götürülmüş; bir zamanlar kent surlarının dışında Nekropol'deki bir anıt mezarın üstünde bulunan o görkemli aslan da.

Kaynak:

Christine Bruns - Özgan: Knidos Antik Kent Rehberi", 2002, Selçuk Üniversitesi;
e-mail: coszgan@selcuk.edu.tr

Dietrich Berges: „Alt-Knidos und Neu-Knidos“, IstMitt.44, 1994, 5ff und „Knidos und „Das Bundesheiligtum der dorischen Hexapolis“, Nürnberger Blätter zur Archäologie 12, 1995/96

Arno Peters: Synchronoptische Weltgeschichte, 1970, 2001, bei ZWEITAUSENDEINS